Uçuşta pilotların inkapasite olması oldukça önemli bir tehlikedir ve birçok kazaya veya olaya sebep olmuştur.

Airbus 319, Glasgow UK, 2018 (30 Eylül 2018'de, First Officer (F/O - yardımcı pilot) uçuştan kaynaklanan bir anksiyete atağı geçirdikten sonra kokpitten ayrıldığında Airbus-319 uçağının kaptanı kendi başına Glasgow'a kadar uçuşu tamamlamak zorunda kaldı. Kaptan pilot Hava Trafik Kontrolüne ‘PAN-PAN' yani uçuşta bir sorun var durumunu ilan etti ve uçağın yalnızca bir pilot tarafından kullanıldığını söyledi. Uçuş başka bir olay olmaksızın tamamlandı. Soruşturmaya göre aynı kaptan pilot bir önceki gün aynı yardımcı pilottan iniş yaptığı sırada kumandayı almak zorunda kalmasının ardından, yardımcı pilotun "korktuğunu" tespit etti. F/O önceki günden bu yana ve tüm gün boyunca ilk 'Pilot Flying’ (kumandalardaki pilot) görevi sırasında 'giderek daha gergin hissetmişti.)

Airbus 320, Abu Dabi UAE, 2012 (16 Kasım 2012'de, gece Abu Dabi'ye piste yaklaşmakta olan bir A320 kaptanı felç/inme nedeniyle inkapasite oldu. Yardımcı pilot kontrolü ele alarak pas geçti ve ATC'ye MAYDAY ilan etti. Sonraki yaklaşma ve iniş olaysızdı, ancak yardımcı pilotun uçağa yerde taksi etme yetkisi olmadığından, uçak için körüğe pushback aracı ile çekildi. Soruşturma, Kaptan'ın, arterlerinde ve damarlarında pıhtı oluşumuna yatkın hale getiren teşhis edilmemiş bir tıbbi duruma sahip olduğunu ortaya çıkardı.)

Boeing 733, Atina'nın kuzeybatısında rotada, Yunanistan, 2005 (14 Ağustos 2005'te, kabin basıncı manuel olarak ayarlanan bir Boeing 737-300 hizmete verildi. Bu anormal ayar, standart kontroller sırasında uçuş ekibi tarafından tespit edilmedi. Uçuş ekibi kalkıştan sonra “kabin yüksek irtifa ikazı” oluştuğunda da düzeltici bir işlem yapmadı. Uçak kabin basıncı yetersiz bir şekilde otopilot ile tırmanırken mürettebat oksijensizlikten bilincini yitirdi yani her iki pilot da inkapasite oldu ve yakıtın tükenmesinin ardından uçak kontrollü uçuştan çıktı ve araziye çarptı. Soruşturma, mürettebat performansının yetersiz olduğu ve işletmede organizasyonel emniyet eksiklikleri bulunduğuna karar verdi.)

Havacılık literatüründe İnkapasite, kısaca pilot yetersizliği olarak ifade edilebilir. Tam Türkçe anlatımıyla pilotlarda veya uçuş ekibinde kısmen veya tamamen görevini yapamayacak sağlık vb. bir problemin meydana gelmesidir.

1968'de ve 1988'de, havayolu pilotları ile ilgili olarak yapılan iki çalışmada, 3.000'den fazla havayolu pilotu, uçuş sırasında bir inkapasite yaşayıp yaşamadıklarına ilişkin soruları içeren anonim bir anket tamamladı. Oldukça tutarlı sonuçlar ortaya koyan her iki çalışmada da yaklaşık %30 “evet” cevabını verdi. Ancak, yalnızca %4'ü, inkapasitelerinin uçuş emniyetine doğrudan bir tehdit olduğunu düşünüyordu. Her iki çalışmada da en sık atıfta bulunulan yetersizlik nedeni “akut gastroenterit” olmuştur.


Tabloda görülebileceği gibi, bu inkapasitelerin çoğu, genellikle tahmin edilmesi imkansız olan gastrointestinal rahatsızlıklardan kaynaklanmaktadır. Değişik derecelerde rahatsızlık ve rahatsızlıktan biraz fazlasını temsil etseler de, aynı zamanda pilotları tamamen aciz bırakabilirler. Aşağıda, bir pilot raporundan alınan bir örnek verilmiştir:

 

Havayolu pilotlarında sıklık sırasına göre inkapasite nedenleri.

1

Kontrol edilemeyen bağırsak hareketi (%21) ve diğerleri %75 gastrointestinal semptomlar (%54)

%75

2

Kulak ağrısı / tıkalı kulak

%8

3

Bayılma / genel halsizlik

%7

4

Migren dahil baş ağrısı

%6

5

Vertigo / yönelim bozukluğu (disoryantasyon)

%4

(Buley, 1969; Green ve James, 1991'den uyarlanmıştır)

 

Olay anına kadar yolculuk normaldi. LAS ve LAX arasında yaklaşık olarak yarı yolda, seyir halindeyken kısa bir süre sonra, şiddetli karın ağrıları yaşadım ve bu da kısa süre sonra beni emniyetli bir uçuş yapamaz hale getirdi. Komutayı birinci yardımcı pilota devrettim ve kokpit zemininde büyük bir acı içinde yatarken ikinci yardımcı pilotu da yardımcı pilot koltuğuna oturttum. Uçak First Officer’ların kumandasında emniyetli bir şekilde indi. Mürettebat tarafından bir ambulans istendi ... LAX'teki Daniel Freeman Hastanesi'ne götürüldüm. Gastroenterit teşhisi konuldu. Sanırım bu, bizim dilimizde gıda zehirlenmesi anlamına geliyor. Bazı ilaçlardan sonra harika bir rahatlama hissettim ve hastaneden taburcu edildim.

 

İnkapasite aşağıdakilerin bir sonucu olarak ortaya çıkabilir:

  • 10.000 feet irtifanın üzerindeki yüksekliklerde normal basınçlandırma sisteminin arızalanması ilişkili Hipoksiyanın (yetersiz oksijen) etkileri.

  • Havadaki Yangın veya klima sisteminin kirlenmesi ile ilişkili duman veya gaz.

  • Potansiyel olarak Gıda Zehirlenmesine veya Gıda Alerjisine atfedilebilen şiddetli Gastroenterit gibi mide-bağırsak sorunları.

  • Uyumak.

  • Kalp krizi, felç veya nöbet gibi tıbbi bir durum veya geçici zihinsel anormallik.

  • Kokpite kuş çarpması veya fiziksel yaralanmaya neden olan başka bir olay.

  • Asi/kural dışı bir yolcunun saldırısı, terör eylemi veya hafif silah ateşi gibi kötü niyetli veya düşmanca bir eylem veya yüksek güçlü lazer ışıklarının yerdeki kişiler tarafından kötü amaçla uçağa doğrultulması.

Açıktır ki, küçük bir uçağın tek pilotu inkapasite olursa, uçuşun emniyeti ciddi şekilde tehlikeye düşer ve “Uçuşta Kontrol Kaybı” meydana gelebilir. Fakat büyük bir nakliye uçağı gibi iki pilotla yapılan uçuşlarda bir pilotun yetersizliği hemen belli olmayabilir, yalnızca aşamalı olarak belirgin hale gelebilir veya beklenmedik bir yanıt veya eylem eksikliği oluşana kadar gözden kaçabilir. Çift pilotlu uçaklarda, pilotlardan yalnızca birinin yetersiz kalması, özellikle ILS (Instrument Landing System) gibi hassas yaklaşmalar için, kalan pilotun iş yükünün artması dışında Uçuş Emniyeti açısından önemli bir risk oluşturması olası değildir.

İnkapasite Belirgin ve Hafif olmak üzere iki çeşittir:

Belirgin inkapasite kalp krizi, şiddetli beyin rahatsızlığı veya şiddetli iç kanama gibi muhtemel sebeplerden kaynaklanan kolayca fark edilebilen ve uzun süren fonksiyon ve kabiliyet kaybına yol açan durumlardır.

Hafif inkapasite ise küçük beyin nöbetleri, düşük kan şekeri, diğer tıbbi hastalıklar veya kişisel sorunlar gibi tanımlanması zor, kısmi veya tam bilinç kaybı meydana getiren durumlardır. Bu durumlarda pilotun kendisi de bazen durumunu değerlendiremediğinden tehlikelidir. Baş ağrısı, diş ağrısı, mide bağırsak iltihabı, gecikmiş alkol, ilaç veya tedavi etkisi ve soğuk algınlığı, kalp sorunları, akut enfeksiyon, tromboz, sara, düşük şeker, hafif inkapasite sebepleri olabilir.

Bir inkapasitenin başlangıç belirtileri ise şunlar olabilir:

  1. tutarsız konuşmalar,

  2. garip davranışlar,

  3. düzensiz solunum,

  4. sabit ve soluk bir yüz ifadesi,

  5. gecikmeli veya çok hızlı sarsıntılı hareketler.

Bunlardan herhangi birinin olması kokpitte inkapasite şüphesi uyandırmalı ve durumu tespit etmek için hemen harekete geçmelidir.

Pilot inkapasite durumları, rutin olarak eğitimi yapılan diğer non-normal (anormal) koşullara nazaran daha sık meydana gelir. İnkapasite bugüne kadar tüm yaş gruplarında ve uçuşun tüm safhalarında olmuştur. İnkapasite durumu ani ölümden kısmi zihinsel ya da fiziksel performans kaybına kadar birçok şekilde olabilir.

Hafif inkapasite durumu en tehlikelisi ve en sık olanıdır. İnkapasite etkileri fonksiyon kaybından bilinç kaybına veya ölüme kadar değişebilir. Pilot inkapasite durumunu erken teşhis etmenin anahtarı kokpitte CRM (Crew Resource Management) kavramlarını düzenli olarak kullanmaktır. Uygun bir ekip koordinasyonu sözel iletişimi kullanarak kontrol ve çapraz-kontrol içerir. Standart çalışma usullerine rutin bir şekilde bağlılık, problemin tespitine yardımcı olabilir. Bir ekip üyesinin standart bir usulden veya uçuş profilinden önemli miktarda sapması ile ilgili sözlü iletişime cevap vermemesi ile tam veya kısmi inkapasiteden şüphelenilmelidir. Herhangi bir ekip üyesinin ikinci kez bir isteğe veya çekliste cevap verememesi de bir sorgulama sebebidir.

Uçuşta bir pilot kendini iyi hissetmiyorsa diğer pilota söyleyerek kumandaları ona devretmelidir. Her bir uçuş ekip üyesi diğer uçuş ekip üyesini uçuş boyunca inkapasite açısından takip ederek dikkatli olmalıdır.

Pilotlar için son periyodik muayeneden geçmiş olmak garanti değildir. Sağlıklı bir yaşam tarzının pilot inkapasite sayısını azaltabileceği açıktır. İlaç kullanımından kaçınma, alkol tüketimini azaltma, yeterli istirahat, uyku ve beslenme, iş ve özel yaşamda stresten kaçınma da buna yardımcı olur.

İnkapasitenin erken teşhisi hayati öneme sahiptir. Sessiz bir çöküşün düz uçuş gibi konuşmaların en az olduğu bir safhada tespiti oldukça zor olabilir. Bu tüm ekip üyelerinin birbirlerini çok yakından takibini gerektirir. Yakından takipten kasıt diğer ekip üyesinin anormal reaksiyon ve davranışlarını gözlemlemektir. İki yönlü iletişim kuralı iyi bir yöntemdir. Yani birinin yorumuna diğeri cevap vermelidir. Örneğin PM’in (pilot monitoring) uçak rotadan sapıyor ikazına, PF (pilot flaying) hem düzeltmeli hem de sözle teyit etmelidir. Ekipten biri sorulan sorulara veya çekliste normal yolla cevap vermezse hafif inkapasitenin başladığına inanmak için yeterli sebep olduğu düşünülebilir. En kötü ihtimalle uyumuş olabilir.

Pilot inkapasite durumunun onaylanması üzerine aksiyon alınmalıdır;

Eğer bir pilotun inkapasite olduğu kesinleşirse diğer pilot kumandaları devralmalı ve gerekli kumanda ve anahtarların pozisyonlarını kontrol etmelidir.

Uçak kontrol altına alındıktan sonra iş yükünü azaltmak için devrede değilse oto-pilot devreye konulmalıdır.

Emercensi deklere edilmelidir. (may day - may day - may day)

Varsa kabin ekibinden yardım istenilmelidir. İnkapasite pilotu sabitlemek için koltuğu tam geriye alınmalıdır. Omuz bağı kilidi pilotu sabitlemek için kullanılabilir.

 

Kokpit görevleri iniş için hazırlık yapmak üzere organize edilmelidir.

Varsa uçaktaki diğer pilot ve ekiplerden yardım alınması değerlendirilmelidir.

Bir uçuş ekibi üyesinin inkapasite durumu tespit edildiğinde yapılacak şeyler:

  1. “I HAVE CONTROL” (KUMANDALAR BENDE) diyerek kumandaları alın.

  2. Devrede değilse Oto-pilotu devreye koyun.

  3. Emergency (MAYDAY) veya Urgency (PANPAN) durum deklere edin.

  4. Mümkünse inkapasite uçuş ekibi üyesini sandalyesinden kaldırın. Her halükarda uçuş kumandalarını, anahtarları, kolları engellememesi için sandalyesini en geriye çekin. Diğer mürettebatın veya yolcuların yardımı gerekebilir.

  5. İnkapasite kişiye ilk yardım uygulayın (uçakta doktor veya tıbbi personel anonsu yapın)

  6. İlgili tüm faktörleri değerlendirdikten sonra mümkün olur olmaz iniş yapmayı planlayın.

  7. İnişten sonra tıbbi yardım planlayın ve hastanın durumu hakkında mümkün olduğunca ayrıntılı bilgi verin.

  8. İniş için hazırlanın (kokpit ve kabin), acele bir yaklaşma yapmayın.

  9. Çeklistleri zamanından önce bitirin. (kabinden veya uygun birinden yardım alın)

  10. İş yükünü azaltmak için en uygun piste radar vektörü ile mümkünse uzun yaklaşma isteyin.

  11. İnişi görevli olduğunuz normal koltuğunuzdan yapın.

  12. İnişten sonra ise uçağın tahliye için en uygun park yerinin yer üniteleri ile konuşularak belirlenmesi. Mümkün olan en hızlı şekilde inkapasite pilotun ambulansa aktarılması için ilgili ünitelerle koordinasyon yapılmalıdır.

 

Özetle; pilot olarak uçuştan önce kendinizi iyi hissetmiyorsanız HAYIR deyiniz. En iyi periyodik kontroller de sağlıklı bir yaşam tarzı da uçuşta inkapasite olmama garantisi vermez. Zamanında inkapasiteyi tespit etmek için kokpitte iki yönlü iletişim kullanın. Diğer pilotun inkapasite belirtisi olabilecek anormal veya sıra dışı davranışlarını takip edin. İnkapasite durumunda üç temel adımı unutmayın: kumandaları alın, inkapasite pilotu emniyete alın, iniş için hazırlanın.

 

Son olarak; “her inkapasite durumu, kumandaları devralan pilottan iyi bir muhakeme ve özel uygulamalar bekler.” Emniyetli uçuşlar.

 

 

 

Referanslar:

  1. Yolcu uçaklarında kaptan pilotla birlikte çeşitli uçuş vazifelerini yerine getiren pilotlara ikinci pilot veya F/O (first officer) denir.

  2. https://www.skybrary.aero/index.php/A319,_vicinity_Glasgow_UK,_2018

  3. https://www.skybrary.aero/index.php/A320,_vicinity_Abu_Dhabi_UAE,_2012

  4. https://www.skybrary.aero/index.php/B733,_en-route,_northwest_of_Athens_Greece,_2005

  5. https://tr.wikipedia.org/wiki/Gastroenterit#cite_note-EBMED2010-1

  6. https://tr.wikipedia.org/wiki/Hipoksi_(tıp)

  7. https://tr.wikipedia.org/wiki/Aletli_iniş_sistemi

  8. https://www.skybrary.aero/index.php/Crew_Resource_Management_(CRM)

 

https://tr.wikipedia.org/wiki/Hipoksi_(tıp)

 https://tr.wikipedia.org/wiki/Aletli_iniş_sistemi

 https://www.skybrary.aero/index.php/Crew_Resource_Management_(CRM)

 

PİLOT İNKAPASİTE