*Afganistan’da 28 Eylül 2019'da yapılan seçimler neticesinde ortaya çıkan siyasi anlaşmazlık, Afganistan'da Seçim Komisyonu tarafından 18 Şubat'ta cumhurbaşkanı ilan edilen Eşref Gani ile seçimlere hile karıştığı iddiasıyla sonuçları kabul etmeyen Abdullah Abdullah arasında 17 Mayıs'ta yapılan uzlaşma ile sonuçlanmıştır.

*Sonuç olarak siyasal uzlaşının Afganlar Arası Diyalog sürecini ve Taliban ile Afgan Hükümeti arasındaki görüşmeleri hızlandırarak, “Afganistan'a Barışı Getirme Anlaşması” sonrası oluşturulacak istikrarlı barış ortamının tesisini kolaylaştırmasından bahsedilebilir. Barış şartlarının gerçekleşmesi ve Afganistan’da istikrarlı bir güvenlik ortamının tesis edilmesi halinde ise NATO’nun Kararlı Destek Misyonun görevini başarmış olduğu değerlendirilebilecektir.

 

Dünya Adası’nın Kalpgahını çevrelemek üzere kenar kuşak üzerinde yer alan tampon bölgenin merkezindeki Büyük Satranç Tahtasında gölgelerin mücadelesi “Büyük Oyun” 19. yüzyılın ilk senelerindenberi sahne almaktadır. Dünyanın Çatısındaki bu oyunun ilk aktörleri İngiltere ve Rusya’dır. İngiltere, Hindistan’ın kaynaklarını korumak için Afganistan’ın elde tutulması gerektiği düşünmüş ve bu maksatla çeşitli defalar Afganistan’ı işgal etmiştir. Her defasında mağlup olarak geri çekilirken değişik tavizleri de elde etmeyi başarmıştır. Hindistan’ın zenginliklerinden faydalanmak ve İngiltere’yi Hindistan’ın kaynaklarından mahrum bırakmak isteyen Rusya da Afganistan’ı ele geçirmek için çabalamıştır. Bu çabaların sonuncusu Sovyetler Birliği döneminde 1979-1989 yılları arasında meydana gelmiştir. Sovyet işgali döneminde Afganistan Amerika Birleşik DevletleriSuudi ArabistanPakistanÇin ve Hindistan tarafından desteklenmiştir.

Sovyetlere karşı desteklenen mücahitlerin bir kısmı daha sonra kendi başlarına hareket etmeye başlamış ve kontrolden çıkmıştır. 1995’ten itibaren ülkede Taliban’ın ağırlığının hissedilmesi, radikal bir İslami rejimin Afganistan’ın yönetiminde söz sahibi olması ve son olarak Usame bin Ladin’in Taliban ile işbirliği halinde 11 Eylül 2001 tarihinde New York’daki ikiz kulelere uyguladığı terör eylemleri neticesinde ABD, Afganistan’a müdahale etmiştir.

 

Afganistan Uluslararası Güvenlik Yardım Kuvveti [International Security Assistance Force(ISAF)]:

Güvenliğin sağlanmasında Afgan Geçici Yönetimi'ne destek sağlamak maksadıyla, 05 Aralık 2001 tarihli Bonn Anlaşması ve BM Güvenlik Konseyinin 20 Aralık 2001 tarih ve 1386 sayılı kararı ile Uluslararası Güvenlik Yardım Kuvveti (UGYK-ISAF) teşkil edilmiş ve 16 Ocak 2002 tarihinde İngiltere'nin liderliğinde göreve başlamıştır.Afganistan muhalefet liderlerinin de katılımıyla gerçekleşen Bonn Konferansı’nda Afganistan’ın yeniden inşası sürecini başlatacak Afgan Geçiş Hükümeti gibi yönetim yapılarını da tesis etmiştir. Birleşmiş Milletlerin almış olduğu bu karar ile oluşturulan çok uluslu gücün konsepti, yeni tesis edilen Afganistan Geçiş Hükümetine yardım etmek ve Kabil’in içinde ve çevresinde güvenli bir ortam tesis ederken Afganistan’ın yeniden inşasını desteklemektir.

NATO ulusların dönüşümlü olarak liderliğini aldığı ISAF’ın komutasını 11 Ağustos 2003 günü uhtesine almıştır. Böylelikle ittifak Afganistan’da sahada bulunan komutanlığa komutan ataması dahil olmak üzere kuvvetin koordinesini, planlamasını ve komutanlık sorumluluğunu üstlenmiştir. Yeni yapılanma ile karmaşık harekat ortamında her altı ayda bir göreve liderlik edecek bir ülke arayışı sorununun üstesinden de gelinmiştir. Daimi bir NATO karargahı, lider ülke olarak hiçbir zaman görev alamayacak küçük ülkelerin de katılım sağlamasını mümkün kılmıştır. ISAF Harekâtının sorumluluk sahası başlangıçta sadece Afganistan'ın başkenti Kabil ve çevresi ile sınırlıyken, BM Güvenlik Konseyi'nin 18 Ekim 2003 tarihli ve 1510 sayılı kararı ile tüm Afganistan'ı kapsayacak şekilde genişletilmiştir.

Birinci Safha: Kuzeye Doğru

ISAF, Kunduz’da Almanların liderliğinde sürdürülen Bölgesel Yeniden inşa Timinin [Provincial Reconstruction Team (PRT)]komutasını 2003 yılının Aralık ayında devir alarak kuzeye doğru genişlemiştir.

NATO Devlet Başkanlarının 28 Haziran 2004 günü İstanbul’da yaptıkları zirve sonrasında, NATO tamamı kuzey Afganistan’da yer alan Mezarı Şerif, Meymana, Feyzabad ve Baglan’da Bölgesel Yeniden İnşa Timleri(PRT) oluşturulacağını açıklamıştır. Bu sürecin1 Ekim 2004 tarihinde tamamlanmasıyla ISAF’ın genişlemesinin ilk safhası tamamlanmıştır. Bu sayede ISAF’ın kuzeydeki sorumluluk sahası 3,600 km2ye ulaşmıştır ve artık kuzeydeki dokuz vilayette ülkenin güvenliğine katkı sağlanabilmektedir.

İkinci Safha: Batıya Doğru

NATO, ISAF’ın Afganistan’ın batısına doğru genişleyeceğini 10 Şubat 2005 tarihinde açıklamıştır.

Bu süreç ISAF’ın 31 Mayıs 2006 günü Herat ve Farah’daki iki PRT ile yine Herat’ta yer alan İleri Destek Üssü’nü(lojistik destek) devralmasıyla başlamıştır.

Eylül ayının başında iki adet PRT daha harekata elverişli hale getirilmiştir. Bunlardan birisi Gur vilayetinin idare merkezi olan Çagçaran’da diğeri ise Bagdis vilayetinin başkenti Kale-i Nev’de yer almıştır. ISAF’ın Afganistan’ın batısına doğru genişlemesiyle, Afganistan’ın yarısına güvenlik desteği ulaştırılabilir hale gelmiştir.

Üçüncü Safha: Güneye Doğru

Müttefik Dışişleri Bakanlarının 8 Aralık 2005 günü Brüksel’deki NATO Karargahı’nda yaptıkları toplantıda onayladıkları plan ISAF’ın Afganistan’daki rolünün ve varlığının arttırılmasını sağlamıştır. Bu planın ilk unsuru Üçüncü Safha olarak da bilinen ISAF’ın 2006 yılındaki güneye doğru genişlemesidir.

Üçüncü Safha ISAF’ın, 31 Temmuz 2006 tarihinde Afganistan’ın güneyindeki ABD liderliğindeki Koalisyon Güçlerinin komutasını devralması ile uygulamaya geçmiştir. Böylelikle ISAF sorumluluk sahasına 6 eyaleti daha (Daykundi, Helmend, Kandahar, Nimruz, Uruzgan ve Zabul) dahil ederken, 4 ilave PRT’nin de komutasını devralmıştır. Genişletilmiş ISAF kuzey, güney ve batıda 13 PRT’ye liderlik ederken sorumluluk sahası Afganistan’ın dörtte üçüne ulaşmıştır. ISAF’ın personel sayısı da yaklaşık 10000’den yaklaşık 20000’e çıkmıştır.

Dördüncü Safha: ISAF Doğuya doğru genişler, bütün ülkenin sorumluluğunu alır.

ISAF, Afganistan’ın doğusundaki ABD liderliğindeki koalisyon güçlerinin komutasını da 5 Ekim 2006 tarihinde devralarak son safhayı uygulamaya koymuştur.

 

ISAF’ın Komutanları

 Tarih

İsim

Ülke

Aralık 2001-Haziran 2002

Tümgeneral John McColl

İngiltere

 

Haziran 2002-Şubat 2003

Tümgeneral Hilmi Akın Zorlu

Türkiye

Şubat 2003-Ağustos 2003

Korgeneral Van Heyst

Almanya

Ağustos 2003-Şubat 2004

Korgeneral Goetz Gliemeroth

Almanya

Şubat 2004-Ağustos 2004

Korgeneral Rick Hillier

Kanada

Ağustos 2004-Şubat 2005

Orgeneral Jean-Louis Py

Fransa

Şubat 2005-Ağustos 2005

Orgeneral Ethem Erdağı

Türkiye

Ağustos 2005-Mayıs 2006

Orgeneral Mauro del Vecchio

İtalya

Mayıs 2006-Şubat 2007

Orgeneral David Richards                 

İngiltere

MaŞubat 2007-Haziran 2008

Orgeneral Dan K. McNeill

ABD

Haziran 2008-Haziran 2009

OrgeneralDavid D. McKiernan

ABD

Haziran 2009-Haziran 2010

Orgeneral Stanley A. McChrystal

ABD

Haziran 2010-Temmuz 2010

Korgeneral Sir Nick Parker (Geçici)

İngiltere

Temmuz 2010-Temmuz 2011

Orgeneral David H. Petraeus

ABD

Temmuz 2011-Şubat 2013

Orgeneral John R. Allen

ABD

Şubat 2013-Ağustos 2014

Orgeneral Joseph F. Dunford

ABD

Ağustos 2014-Ocak 2015

Orgeneral John F. Campbell

ABD

 

NATO Kararlı Destek Misyonu [Resolute Support Mission (RS)]:

ISAF görevi 1 Ocak 2015 tarihinden itibaren sonlandırılarak NATO Kararlı Destek Misyonuna dönüşmüştir. Yeni yapı ile NATO Kararlı Destek Misyonu, Afganistan hükümetinin ve güvenlik güçlerinin kuvvet ve istikrar arayışında onlara eğitim hizmeti, danışmanlık desteği ve yardımda bulunmaya odaklanmaktadır.

Eğitim, Yardım ve Danışmanlık

ISAF’ten Kararlı Destek Misyonuna geçişin tamamlanmasını müteakip Afganistan genelinde ISAF bünyesinde bulunan komutanlıklar Eğitim, Yardım ve Danışma Komutanlıklarına [Train, Advise, and Assist Commands (TAAC)] dönüştürülmüştür. Merkez, Doğu, Batı, Kuzey ve Güneyde yer alan Eğitim, Yardım ve Danışma Komutanlıklarının bulundukları yerler ile lider ülkerini gösterir harita Şekil_1’de, bu komutanlıkların destekledikleri Afgan Birlikleri ve bu birliklerin sorumluluk sahaları da Şekil_2’de sunulmuştur.

Bu komutanlıkların güvenilir, muktedir ve artan bir şekilde idame edilebilir harekat icra edebilmesi maksadıyla Afganistan İslam Cumhuriyeti ile tam bir uyum içinde fonksiyon tabanlı güvenlik desteğini eğitim, yardım ve danışmanlık hizmeti sunarak sağlamaktadır.

 Afganistan Milli Savunma ve Güvenlik Güçleri teröristlerin sığındıkları güvenli bölgeleri imha etmek maksadıyla uluslararası ortaklarıyla birlikte çalışmaktadır.

Kararlı Destek Misyonu, görevlerini yan tarafta sunulan Kuruluş Şemasında yer alan unsurlarıyla yerine getirmektedir.

 

Kararlı Destek Misyonu Komutanları

 Tarih

İsim

Ülke

Eylül 2018-Günümüze kadar

Orgeneral Scott Miller

ABD

Mart 2016-Ağustos 2018

Orgeneral John W. Nicholson

ABD

Ocak 2015-Mart 2016

Orgeneral John F. Campbell (ISAF’tan Kararlı Destek Misyonuna geçişi sağlamıştır.)

ABD

 

 

 

 

Kararlı Destek Misyonuna Katkı Sağlayan Ülkeler

Ülke Adı

Personel Sayısı

Ülke Adı

Personel Sayısı

Ülke Adı

Personel Sayısı

ABD

8475

Finlandiya

67

Macaristan

93

Almanya

1300

Gürcistan

871

Moğolistan

233

Arnavutluk

135

Hırvatistan

110

Norveç

54

 

Avustralya

300

Hollanda

160

Polonya

354

Avusturya

16

İngiltere

1100

Portekiz

214

Azerbeycan

120

İspanya

66

Romanya

797

Belçika

83

İsveç

25

Slovakya

33

Bosna- Hersek

68

İtalya

895

Slovenya

8

Bulgaristan

159

Karadağ

27

Türkiye

579

Çekya

334

Kuzey Makedonya

47

Ukrayna

21

Danimarka

155

Latviya

40

Yeni Zellanda

13

Ermenistan

121

Litvanya

50

Yunanistan

11

Estonya

42

Luxemburg

2

 

 

 

 

Türkiye’nin Katkıları:

            Ankara Hükümeti ile Afganistan arasında 1 Mart 1921 tarihinde imzalanan anlaşma, uluslararası alanda ilk siyasi anlaşma olmasının yanı sıra, 1921 Temmuz ayında Afganistan’ın, Ankara Hükümeti’ni tanıyan ilk ülke olarak İstiklal Harbi süresinde desteğini devam ettirmesi Afganistan’ı Türkiye açısından ikili ilişkilerde ayrıcalıklı bir yere taşımaktadır.

Cumhuriyet tarihimizin en kapsamlı kalkınma yardımını yapmakta olduğumuz Afganistan’a, Afgan kardeşlerimiz arzu ettiği müddetçe destek olmaya devam edilmekte… Ulu önderimiz Atatürk’ten miras olarak devraldığımız ikili ilişkilerin her alanda daha da derinleşmesi, çeşitlenmesi ve stratejik seviyeye yükselmesi yönünde azami gayreti gösterilmektedir.

Bu kapsamda Çerçeve Ülkeler arasında yer alan Türkiye, başlangıçtan beri, ISAF Harekâtına aktif katkıda bulunan ülkelerden biri olarak; Haziran 2002-Şubat 2003 tarihleri arasında 1300 personelden oluşan katkısı ile ISAF-II dönemine başarı ile liderlik etmiş, ISAF-VII döneminde 3’üncü Kolordu Komutanlığı ile Şubat-Ağustos 2005 tarihleri arasında 30 ülkeden oluşan 1450’si Türk, 8000 personele komuta etmiş, aynı dönemde NATO komuta kontrol yapısı içerisinde bulunan Kabil Uluslararası Havaalanı da Türkiye tarafından işletilmiştir. 04 Ağustos 2008-04 Şubat 2009 tarihleri arasında ise 3’üncü Kolordu Komutanlığının 100 personeli ile ISAF Karargâhı desteklenmiştir. Ayrıca Ocak 2014 ayı itibarıyla bir yıl süreyle; 3’üncü Kolordu Komutanlığı tarafından ISAF Karargâhları desteklenmiş ve ISAF Kurmay Başkanlığı görevi 3’üncü Kolordu Komutanı tarafından yürütülmüştür.

ISAF Harekâtının altı bölge komutanlığından biri olan Kabil Bölge Komutanlığının lider ülke sorumluluğu Türkiye tarafından 01 Kasım 2009’da 

devralınmıştır. Bu görev birer yıllık sürelerle uzatılarak 31 Aralık 2014 tarihine kadar sürdürülmüştür.

Türkiye Afganistan'da; etnik kökeni ne olursa olsun halkın tamamına eşit yakınlıkta olacak şekilde, Afgan yönetimini desteklemek, Afganistan Milli Güvenlik Kuvvetlerini eğitmek ve Afganistan halkına güvenlik, istikrar ve gelişme konusunda yardım etmek maksadıyla bulunmaktadır. Türkiye'nin milli kısıtlamaları gereği; Türk birlikleri sorumluluk sahası dışında ve mayın temizleme, terörle mücadele, uyuşturucuyla mücadele faaliyetlerinde görev almamaktadır.

Türkiye Afganistan’ın kuzeyinde Cevizcan ili Şibirgan ilçesinde kurduğu Bölgesel İmar Ekibi (BİE) ile 2010-2014 yılları arasında, Vardak ilinde kurduğu Bölgesel İmar Ekibi (BİE) ise 2006-2013 yılları arasında Afgan halkına destek sağlamıştır.

TSK'nın Afganistan'da üstlendiği birçok görevden birisi de Afgan Milli Güvenlik Kuvvetlerinin Afganistan'ın güvenliğini tek başına sağlayabilecek yeterliliğe ulaştırılmasıdır. Bu maksatla TSK tarafından Kabil'de açılan Gazi Askerî Eğitim Merkezinde 2010-2011 yılları arasında Afganistan Milli Ordusu Astsubayların temel eğitimleri Türkiye tarafından verilmiştir.

Uluslararası Güvenlik Yardım Kuvveti (International Security Assistance Force-ISAF) harekâtı 31 Ocak 2014 tarihinde sona ermiştir. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin 12 Aralık 2014 tarihli ve 2189 (2014) sayılı kararı ile 01 Ocak 2015 tarihinde başlatılan Kararlı Destek Misyonu (Resolute Support Mission-RSM) ise muharip olmayan bir görevdir.

Türkiye RSM çerçevesinde;

- Başkent (Kabil) Eğitim, Yardım ve Danışma Komutanlığını (Train, Assist and Advise Command-Capital-TAAC-C) üstlenmiş,

- Hamid Karzai Uluslararası Havaalanı’nı (Hamid Karzai Afghanistan International Airport-HKIA) kuvvet koruması dâhil 2016 yılında Türkiye tarafından işletmeye başlamış ve halen işletilmeye devam etmektedir.

- Kuzey Eğitim, Yardım ve Danışma Komutanlığına (Train, Assist and Advise Command-North/TAAC-N) danışman katkısı sağlanmaktadır.

- RSM 2019-2020 döneminde Afganistan’daki toplam personel mevcudunun 689 civarında olması öngörülmektedir.

 

Sonuç:

“Afganistan'a Barışı Getirme Anlaşması” olarak isimlendirilen metin ABD ile Taliban arasında 29 Şubat 2020 tarihinde imzalanmıştır. Bu anlaşma çerçevesinde ilk 135 gün içerisinde ABD’nin 8600 ve müttefiklerinin bu sayı ile orantılı miktarda asker azaltması; 5 askeri üsten tamamen çıkması taahhüt edilmektedir. Söz konusu metinde ayrıca Taliban’ın yükümlülüklerini yerine getirmesi koşuluna bağlı olarak ABD ve 

müttefikleri kalan unsurlarını 9,5 ayda Afganistan’daki üslerin tamamından geri çekeceklerdir.

            Afganistan’da 28 Eylül 2019'da yapılan seçimler neticesinde ortaya çıkan siyasi anlaşmazlık, Afganistan'da Seçim Komisyonu tarafından 18 Şubat'ta cumhurbaşkanı ilan edilen Eşref Gani ile seçimlere hile karıştığı iddiasıyla sonuçları kabul etmeyen Abdullah Abdullah arasında 17 Mayıs'ta yapılan uzlaşma ile sonuçlanmıştır.

            Sonuç olarak siyasal uzlaşının Afganlar Arası Diyalog sürecini ve Taliban ile Afgan Hükümeti arasındaki görüşmeleri hızlandırarak, “Afganistan'a Barışı Getirme Anlaşması” sonrası oluşturulacak istikrarlı barış ortamının tesisini kolaylaştırmasından bahsedilebilir. Barış şartlarının gerçekleşmesi ve Afganistan’da istikrarlı bir güvenlik ortamının tesis edilmesi halinde ise NATO’nun Kararlı Destek Misyonun görevini başarmış olduğu değerlendirilebilecektir.

 

Şekil 1EYD Komutanlıkları Sorumluluk Sahaları

 

Şekil 2 Afganistan Milli Ordusu Kolordularının ve 111’nci Kabil Tümeninin Sorumluluk Alanları

 

  

 

 

 

NATO, Kararlı Destek Misyonu ve Afganistan