Türkiye, soğuk savaş sonrası güvenliğini ilgilendiren konuların da içinde bulunduğu savunma örgütü NATO ve yakın müttefik olarak değerlendirdiği Amerika Birleşik Devletleri ile anlaşmazlıklar yaşamış ve bazen ilişkiler oldukça kırılgan seviyeye gelmiştir. 1974 Kıbrıs Barış Harekatı, 1990 Körfez Savaşı sonrası ABD’nin PKK politikası (Kuzey Irak’ta devlet kurma sevdası son yıllarda PYD’ye sağlanan açıktan destek ile Suriye’nin kuzeyine de sıçramıştır) ve 2003 Irak Tezkeresi ile çuval hadisesi Türkiye – Amerika ilişkileri açısından kritik dönüm noktaları olarak sayılabilir. Rahip Brunson krizi ardından ekonomik müdahaleler, S400 satın alma süreci ve F35 programından hukuksuz şekilde çıkarma girişimi ile geçen 2018-2019 dönemi de ABD ile bağların gerildiği ve halen olumsuz etkilerinin devam ettiği bir milat oldu.

Haziran 2012'de Türkiye'ye ait savaş uçağının Suriye rejimi tarafından düşürülmesi, Ekim 2012'de Suriye tarafından atılan top mermileriyle Şanlıurfa Akçakale ilçesinde yerleşim yerlerinin hedef alınması ve sivillerin hayatını kaybetmesinin ardından Türkiye, 21 Kasım 2012'de, Suriye kaynaklı tehdide karşı, NATO anlaşmasının 4. Maddesi çerçevesinde ittifaka, hava savunmasının güçlendirilmesi talebini iletti. 4 Aralık 2012'de Brüksel'de düzenlenen NATO Dışişleri Bakanları toplantısında "Türkiye'nin ulusal hava savunmasının takviyesi konusunda" mutabakata varıldı. Bu kapsamda, 2013-2015 yılları arası Gaziantep’te ABD, Kahramanmaraş’ta Alman ve Adana’da Hollanda Patriot’ları görev yaparak geri döndü. 2016 yılında Kahramanmaraş’ta göreve başlayan İtalyan SAMP-T füze sistemi, Barış Pınarı Harekatı sonrası 2020 sonunda geri çekilmiştir. İspanyol Patriot’ları ise İncirlik’te 2015’ten beri görev yapmaktadır.

Bu geçici çözümün, Türkiye'nin hava savunma ihtiyacının karşılanmasında yetersiz kaldığı değerlendirilerek, stratejik ihtiyaç olan ve başka bir ülkenin inisiyatifine bırakılamayacak kadar önem taşıyan hava savunma sisteminin tedariki ve geliştirilmesi için çalışmalar başlatıldı. Patriot füze savunma sistemi talebine olumlu yanıt verilmemesi üzerine farklı alternatiflere yönelerek, Rusya'dan S-400 hava savunma sistemini satın alma kararı verildi. Böylesine kritik bir sistem, NATO üyesi olmayan bir devletten alınabilir mi, gelirse etkileri/yaptırımları ne olur diye konuşulurken; Milli Savunma Bakanlığı’nın şu açıklaması ile ilk teslimat duyuruldu:

Türkiye'nin hava ve füze savunma ihtiyacının karşılanmasına yönelik tedarik edilen S-400 Uzun Menzilli Bölge Hava ve Füze Savunma Sisteminin birinci grup malzemelerinin Mürted Hava Meydanı/Ankara'ya intikali 12 Temmuz 2019 tarihinden itibaren başladı.”

2016 yılında Fırat Kalkanı, 2018’de Zeytin Dalı Harekatı ve 2019’da S-400 teslimat süreci ile ülke gündeminde Savunma Sanayii hamleleri ve Hava Savunma Sistemleri geniş yankı uyandırmaya başladı. Bir yandan bu gelişmelerden önce başlatılan hâlihazırdaki projelere hız verilirken bir yandan da yeni varyantlarda hava savunma, elektronik harp, aktif koruma ve hava-hava füze projeleri başlatıldı. Katmanlı hava savunma ağımızı oluşturan/oluşturacak özgün tasarımlarımızı ele almadan önce kıyaslamak adına önce rekabet ettiğimiz ürünlere göz atalım. Bu yazımızda, dünya genelinde en çok bilinen ve tercih edilen katmanlı hava savunmalarında kullanılan alçak, orta ve yüksek irtifa füze sistemlerinin teknik ve fiziksel özelliklerine değineceğiz.

  1. Alçak İrtifa / Kısa Menzil Hava Savunma Sistemleri

Bu sınıftaki sistemler, alçak irtifadaki ses altı uçaklara, helikopterlere ve İHA’lara karşı kullanılan karadan havaya atılan füzeleri içermektedir. Bu füze sistemleri çoğunlukla gelişmiş bir lançer/atıcı/fırlatıcı sistemine ihtiyaç duymayan, tek personel tarafından ateşlenebilen MANPADS (Man Portable Air Defense System) sistemlerdir. Bu sınıftaki mühimmatlar, 5-15 kilometre menzile sahip ve 2-5 kilometre irtifaya çıkabilmektedir.

    1. FIM-92 Stinger

ABD tarafından geliştirilen ve 1981 yılından itibaren hizmette olan hava savunma füzesidir. Tek personel tarafından omuzdan ve farklı platformlardan atılabilme kabiliyetine sahiptir. TSK envanterinde de yer alan FIM-92 Stinger füzesi, FIM-43 Redeye füzesi yerine geliştirilmiştir. ASELSAN tarafından geliştirilen ATILGAN ve ZIPKIN araçlarında Stinger füzesi kullanılmaktadır. Kızılötesi güdüm sistemine sahip olan füze at-unut prensibine göre çalışmakta ve atıldıktan sonra operatör yardımına ihtiyaç duymamaktadır. İki aşamalı katı roket yakıtı ile 3 kg ağırlığında dairesel ve parçacıklı harp başlığı içermektedir.

Fiziksel özellik olarak yaklaşık 1.5 metre uzunluk, 7 santimetre çap ve 10 kg ağırlığa sahiptir. Maksimum sesin 2.2 katı hıza (2.2 Mach) ulaşabilen FIM-92 Stinger füzesi, 8 km menzil ve 3.5 km irtifaya erişim sağlayabilmektedir.

    1. 2 9K38 Igla/SA-18 Grouse

9K38 Igla Sovyet yapımı tek personel tarafından omuzdan ateşlenebilen hava savunma füzesidir. ABD savunma bakanlığı tarafından SA-18 ve NATO tarafından Grouse olarak isimlendirilmiştir. 1981 yılından beri kullanılan bu füze, Rusya ve eski Sovyet ülkeleri tarafından kullanılmaktadır. Hava hedefleri dışında gemi-savar füzesi olarak da kullanılan 9K38 Igla füzesi, TSK envanterinde yer almaktadır. İki farklı dalga boyu aralığında etkili kızılötesi (IR) güdüm sistemine sahiptir. Katı yakıtlı itki sistemine ve 1.27 kg ağırlığında parçacıklı harp başlığı içermektedir.

FIM-92 Stinger ile oldukça yakın fiziksel özelliklere sahip olan 9K38 Igla, 5.2 km maksimum menzil ve 3.5 km maksimum irtifaya yükselebilmektedir. Bu mesafeye erişim esnasında en yüksek 1.6 Mach hıza çıkmaktadır.

    1. Starstreak

İngiltere menşeli ve ilk üretimi 1997’de yapılan Startstreak hava savunma füzesi, omuzdan atılabildiği gibi askeri araçlara monte edilerek de kullanılabilmektedir. Füze fırlatılıp terminal fazına girince önde bulunan 3 dart serbest bırakılır ve lazer ışını güdüm sistemi yardımıyla hedefe ulaşan bu 3 patlayıcı içerikli dart hedefi etkisiz hale getirir. Lazer ışını (İng. Laser beam riding) güdüm sistemine sahiptir. Alçak irtifadaki diğer füze örneklerinden farklı olarak, at-unut prensibine göre çalışmaz, aksine füze uçuşu boyunca hedef, yerde operatör tarafından nişangahta tutulur. Her biri 0,9 kg tungsten alaşımlardır ve 450 gr PBX – 98 patlayıcısı içeren 3 adet darta sahiptir. İki aşamalı katı yakıtlı roket motoruna sahiptir ve füzenin 3 Mach sürate kadar erişmesini sağlar. Startstreak, kısıtlı sayıda ülkenin envanterinde yer almaktadır.

1.4 metre uzunluk, 13 cm çap ve 14 kg ağırlığa sahip olan Starstreak füze sistemi, 6 km menzile ve 5 km irtifaya ulaşabilmektedir.

    1. Mistral

Mistral, Fransa tarafından üretilen alçak irtifada etkili omuzdan ateşlenebilen (MANPADS) hava savunma füze sistemidir. Mistral 1 (1988) ve Mistral 2 (2000) olmak üzere 2 ana varyasyonu bulunmaktadır. Kısa Menzil Hedef Tespit Radarı (İng. Short Range Acquisition Radar - SHORAR) ile elde edilen hedef bilgisi ile ateşlenir ve pasif kızılötesi güdüm sistemine sahiptir. Her iki model de katı yakıtlı roket motoru ve parça tesirli 3 kg ağırlığında harp başlığı içermektedir. TSK envanterinde Mistral füzesinin yer aldığına dair bilgi bulunmamaktadır.

Mistral-2 füzesi, 1.86 metre uzunluk, 9.3 cm çap ve 18.7 kg ağırlığa sahiptir. 2.5 Mach’a çıkabilen sistem, 6.5 km menzil ve 3 km irtifaya ulaşabilmektedir.

  1. Orta Menzil/İrtifa Hava Savunma Sistemleri

Orta irtifadaki uçak, helikopter ve füzelere karşı etkili karadan havaya veya gemiden havaya atılan füze sistemleridir. Ağırlıkları 200 kg üzerinde olan bu füze sistemleri, gelişmiş bir lançer sistemine ihtiyaç duymaktadır. Bu sınıftaki mühimmatlar, 15-40 kilometre menzil ve 5-15 kilometre irtifadaki hedeflere ulaşabilmektedir. Kısa menzilli füzeler görüş içi olması nedeniyle genelde kızılötesi veya lazer güdüm teknolojisini kullanırken; orta menzilde daha çok radar ile hedef yönelimi sağlanmaktadır.

    1. HAWK (MIM-23)

HAWK füzesi, ABD’li Raytheon firması tarafından üretilen satıhtan atılarak kullanılan bir hava savunma füzesidir. İlk olarak 1960 yılında ABD askeri güçleri tarafından kullanılan bu füze, alçak ve orta irtifadaki pervaneli ya da jet motorlu uçaklara, insansız hava araçlarına ve seyir füzelerine karşı etkilidir. Şuana kadar 36000 civarında üretimin yapıldığı tahmin edilen HAWK füzesini Türkiye dahil birçok NATO ve Körfez ülkesi ülkeler kullanmaktadır. Yarı aktif radar güdüm sistemine sahip füzede; hedefin istikamet açısını, irtifasını ve menzilini belirlemek için yüksek güçlü aydınlatma radarı (İng. High Power Illuminator Radar - HPIR) kullanılır. Yüksek ve orta irtifadaki hedefleri belirlemek için tespit radarı (İng. Pulse Acquisition Radar - PAR), düşük irtifadaki hedefleri belirlemek için devamlı dalga yakalama radarı (İng. Continuous Wave Acquisition Radar - CWAR) kullanılır.

MIM-23A, HAWK füzesinin ilk varyasyonudur. Daha sonra MIM-23B I-HAWK (Improved HAWK) füzesi geliştirilmiştir. MIM-23A füzesi, Aerojet M22E8 katı yakıtlı roket motoruna sahipken; I-HAWK (MIM-23B) füzesinde daha güçlü roket motoru olan Aerojet Mk112 katı yakıtlı roket motoru kullanılmıştır. Parçacık tesirli harp başlığının MIM-23A’daki ağırlığı 54 kg, MIM-23B füzesinde ise 75 kg’dır.

Her iki model de 1.2 metre kanat genişliği, 5.1 metre uzunluk ve 37 cm çapa sahiptir. MIM-23B sistemi, toplam 627 kg ağırlığı ile önceki versiyonundan 43 kg daha fazladır. Her iki füzede maksimum 2.7 Mach hıza erişmektedir. MIM-23A, 32 km menzil ve 13.7 km irtifaya ulaşabilirken; MIM-23B, 40 km menzil ve 17.7 km irtifa çıkabilmektedir.

    1. RIM-162 ESSM

1998 yılında ilk üretimi yapılan ESSM füzesi, RIM-7 Sea Sparrow füzesinin geliştirilmiş modelidir. Türkiye’nin de aralarında bulunduğu 12 NATO ülkesi tarafından geliştirilmekte ve kullanılmaktadır. Yüksek hızlı ve düşük irtifadaki gemi-savar seyir füzelerine ve düşük hızlı hava tehditlerine (helikopter) karşı güvenilir bir gemi savunması sağlar. RIM-7 SSM füzesine kıyasla düşük gözlenebilirlik, yüksek manevra kabiliyetli füzelere karşı daha etkili ve görev sırasında orta-safha veribağı (İng. midcourse uplinks) sayesinde uçuş düzenlemesi yapabilme gibi ekstra özellikleri mevcuttur. Güdüm olarak yarı aktif radar sistemi kullanılmaktadır. RIM-162 ESSM füzesi, Orbital ATK roket motoruna ve 39.5 kg parçacık etkili harp başlığına sahiptir.

ESSM; 3.6 metre uzunluk, 25 cm çap ve yaklaşık 280 kg ağırlığa sahiptir. 50 km’den daha uzağa gidebilen füze, sesin 4 katı hıza ulaşmaktadır.

    1. IRIS-T SL

IRIS-T SL (Surface Launched) füzesi, havadan havaya etkili IRIS-T füzesinin geliştirilmesi sonucu ortaya çıkan karadan atılan orta irtifada etkili hava savunma füzesidir. Almanya’nın MEADS (Medium-Extended Air-Defence System) programı kapmasında birçok ülkenin katılımıyla geliştirilmiştir. IRIS-T SL füzesinde IIR (İng. Imaging Infrared) güdüm sistemine ve 90 derecelik görüş dışı hedef takip yeteneğine sahiptir. Ayrıca GPS (global positioning system) ve INS (inertial navigation system) destekli kendinden konumlama sistemi mevcuttur. Katı yakıt kullanılan füzede 10 kg ağırlığında harp başlığı kullanıldığı tahmin edilmektedir.

Uzunluğu 3.4 metre ve çapı 15 cm olan füzenin kütlesi hakkında net bilgi olmasa da IRIS-T roketinden referansla 110-120 kg civarı olduğu tahmin edilmektedir. IRIS-T SL füzesi, 40 km menzil ve 20 km irtifaya erişebilmektedir.

    1. BARAK-8

İlk olarak 2011 yılında üretilen ve Barak-1 füzelerinin gelişmiş versiyonu olan Barak-8 füzesi, İsrail ve Hindistan ortaklığında geliştirilmektedir. Güdüm, otopilot, ataletsel navigasyon sistemi ve aktif radar kombinasyonu ile sağlanır. Otopilot, füze arayıcısının hedefine yeterince yaklaşmasını sağlar. Hedefin beklenen rotasından sapması durumunda veya füzeyi yeniden hedeflemek için otopilot kuyruk platformuna bağlı bağlantı anteni aracılığıyla fırlatma platformu ile haberleşip güncelleme yapabilir. Hedefe yeterince yaklaştığında, arayıcı aktif olur ve füze devreye girer, hedef üzerinden aşağı bağlantı yoluyla veri gönderir. Barak-8 füzesi, çift darbeli katı yakıt motoru ve 23 kg ağırlığında parçacıklı harp başlığına sahiptir.

4.55 metre uzunluk ve 23 cm çapa sahip olan Barak-8 füzesi toplam 280 kg ağırlığındadır. 70 km menzil ve 20 km irtifaya maksimum 2 Mach hızında erişim sağlayabilmektedir.

 

  1. Uzun Menzil / Yüksek İrtifa Hava Savunma Sistemleri

Yüksek irtifadaki füzelere (balistik) ve hava araçlarına karşı etkili karadan havaya füze sistemleridir. 40 kilometreden fazla menzile ve 15 km’den fazla irtifaya ulaşabilen füzeler bu sınıfa girmektedir. Diğer sistemlere oranla hedef tespiti için çok daha gelişmiş radar sistemlerine sahiplerdir. Türkiye, yüksek irtifa hava savunma sistemi ihtiyacına binaen sadece ABD üretimi Patriot ve Rus yapımı S-400 değil bu bölüme değineceğimiz; Avrupa menşeli SAMP/T ve Çin HQ16 sistemlerini tedarik edilebilirlik, teknik kabiliyet ve maliyet açısından değerlendirerek S-400 satın alma yoluna gitmiştir. Bu bölümde sadece füze özelliklerine değil hava savunma sistemi temel bileşenleri olan hedef tespit radarı, atış kontrol / komuta merkezi ve önleyici (füze) sistemlere değinilecektir.

    1. ASTER-30 SAMP/T

ASTER 30 SAMP/T sistemi Fransa ve İtalya ortak yapımı bir proje olup, balistik füzelere, seyir füzelerine, anti-radyasyon füzelerine ve hava soluyan hedeflere karşı etkili bir hava savunma sistemidir. Hedef tespitini, Thales üretimi olan 3D phased array Arabel radarı sağlamaktadır. Arabel, X bandda (8 – 13 GHz) çalışmakta ve dikdörtgen şeklindeki anteni, saniyede 1 tur atmaktadır. 360 derece istikamet açısını kapsama, 100 hedefi aynı anda takip etme ve 16 füzeye güdümleme/kilitleme kabiliyetine sahiptir.

SAMP/T sistemi hedeflerini, iki aşamalı katı yakıtlı roket motoruna sahip ASTER 30 Block 1 füzeleri ile etkisiz hale getirmektedir. ASTER 30 füzelerinde, ataletsel navigasyon sistemi, orta safha güdüm yeteneği, operasyon bilgisi güncellemesi ve RF tabanlı aktif arayıcı başlık bulunmaktadır. 15 kg parçacık tesirli harp başlığı bulunmaktadır. Fransız ordusu Astra 8x8 aracının üzerine montelenmiş lançer sistemi, İtalyan ordusu ise Renault 8x4 Kerax aracına montelenmiş lançer sistemi ile füze fırlatması yapmaktadır. Her iki araçta 8 adet ASTER 30 Block 1 füzesi fırlatma kapasitesine sahiptir.

ASTER 30 Block 1 füzesi, 4.9 metre uzunluk, 18 cm çap ve 450 kg ağırlığa sahiptir. 4.5 Mach’a ulaşan hızıyla 100 km menzil ve 20 km irtifa ulaşabilmektedir.

    1. Patriot Advanced Capability-3 (PAC-3)

ABD tarafından geliştirilen Patriot Advanced Capability-3 (PAC-3) füzesi taktik balistik füzelerine karşı son-safhada etkili bir hava savunma sistemidir. AN/MSQ-104 ECS sistemi, PAC-3’ün komuta merkezi görevindedir. Patriot bataryasında 3 adet AN/MSQ-104 ECS bulunmakta ve tamamen otonom olan Patriot sisteminin fırlatma kararının verildiği yerdir. AN/MPQ-53 radar sistemi, hava sahası gözetim ve hedef izleme görevlerini yerine getiren 2.44 m çapındaki ana antene sahiptir. 170 km menzilde etkili olan bu radar sistemi 100’e kadar hedefi izleyebilir ve 9 adet füzeyi kumanda edebilir. PAC-3 füze sistemi AN/MPQ-53 sistemini gelişmiş versiyonu olan AN/MPQ-65 radarını da kullanmaktadır. 16 adet PAC-3 füzesi fırlatma kapasitesine sahip kaideye monteli lançer sistemi mevcuttur.

PAC-3 füzesinde ataletsel navigasyon, aktif radar güdüm sistemi ve çift yönlü veribağı bulunmaktadır. Katı yakıtlı harp başlığına ve kinetik harp başlığına sahiptir.

5.2 metre uzunluk ve 25 cm çapa sahip olan PAC-3 füzesi, 315 kg ağırlığındadır. Bir önceki versiyonu PAC-2 füzesi; 24 km irtifaya ve 160 km menzile maksimum 4 Mach hıza çıkararak ulaşmaktadır.

    1. HQ-16

Çin’in sahip olduğu yüksek irtifada etkili hava savunma sistemidir. Karadan fırlatılan sistemlerin yanı sıra gemiye montelenmiş versiyonu da mevcuttur. HQ-16 bataryası; bir adet hedef arama radarı (İng. Target Searching Radar), bir adet komuta kontrol aracı, 3 adet takip ve güdüm radarı (İng. Tracking and Guidance Radar) ve 12 adet füze taşıyabilen lançer aracından oluşmaktadır. S bandında çalışan 3-D pasif phased-array hedef arama radarı, hedef belirlendiği zaman otomatik olarak IFF (İng. Identification of Friend or Foe) sistemi ile hedefin dost ya da düşman olduğu bilgisine ulaşır. Hedef bilgilerini takip ve güdüm radarına bildirir. 140 km menzil ve 20 km irtifaya kadar etkilidir. L bandında çalışan takip ve güdüm radarı ise 85 km menzile sahiptir. Arama radarından aldığı bilgileri kullanarak 6 adet hedefi belirleyebilir ve bunlardan 4 tanesini takip edebilmektedir. 8 tane füzeyi hedefe güdümleyebilme kabiliyetine sahiptir. HQ-16 sistemi 8x8 kamyonet üzerine montelenmiş, 6 adet HQ-16 füzesi fırlatma kapasitesine sahip lançerler kullanmaktadır.

HQ-16 füzesi, yarı-aktif radar arayıcılı güdümü olan bir sistemdir. Katı roket yakıtlı motora ve 17 kg parçacık tesirli harp başlığına sahiptir.

2.9 metre uzunluk, 23 cm çap ve 165 kg ağırlığa sahip olan HQ-16 füzesi, sesin 4 katı sürate erişebilmektedir. 40 km menzil ve 30 km irtifaya kadar etkili görev yapabilmektedir.

    1. S-400 Triumf

Rusya (2007) tarafından üretilen S-400 hava savunma sistemi, S-300 hava savunma sisteminin gelişmiş modelidir. 91N6E panoramik radarı sayesinde, hayalet uçakların 150 km’ye kadar tespit edilebildiği iddia edilmektedir. Balistik hedefleri 230 km, füzeleri ise 570 km uzaklıktan algılama yeteneğine sahiptir. 8 bataryayı kontrol edebilen 96L6 radarı, aynı anda 72 füzeyi güdümleme ve 36 hedefi kilitleme kapasitesine sahiptir.

S-400 sistemi farklı performans özelliklerine sahip yaklaşık 45-50 cm çaplarında 5 tip füze içermektedir. Barındırdığı füze çeşitliliği nedeniyle; yüksek irtifalı hedeflere karşı etkili olmasının yanı sıra orta irtifa tehditlere karşı da görev yapmaktadır. Aşağıdaki tabloda füzelerin menzil, irtifa, hız, ağırlık ve güdüm bilgileri yer almaktadır.

Füze

Menzil

İrtifa

Maksimum Hız

Ağırlık

Harp Başlığı

Güdüm

40N6

400 km

30 km

3.5 Mach

1893 kg

-

Yarı-aktif Radar

48N6E2

200 km

-

8.2 Mach

1835 kg

180 kg

Yarı-aktif Radar

48N6DM /48N6E3

250 km

60 km

5.9 Mach

1835 kg

180 kg

Yarı-aktif Radar

9M96E

40 km

20 km

2.6 Mach

333 kg

24 kg

Aktif Radar

9M96 / 9M96E2

120 km

30 km

2.9 Mach

420 kg

24 kg

Aktif Radar


 

Global savunma piyasasında kendine yer etmiş omuzdan atılan kısa menzilli füzelerden 400 km menzile ulaşabilen yüksek irtifalı füzelere kadar katmanlı hava savunma sistemlerini ele almaya çalıştık. Bir sonraki çalışmamızda milli teknoloji ürünü hava savunma sistemlerimiz dosyasını açarak, bu yazıda değinilen sistemler ile karşılaştırması sunulacaktır.


 

 

 

ALÇAK – ORTA – YÜKSEK İRTİFA HAVA SAVUNMA SİSTEMLERİ